Εθνική Οργάνωση Νεολαίας (ΕΟΝ): Η προεργασία πριν το ΟΧΙ

 ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΟ ΟΧΙ…

• Πώς η καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης, η πειθαρχία και η συλλογική ευθύνη συνδέθηκαν με την ιστορική κινητοποίηση του ελληνικού λαού το 1940;
• Πώς προετοιμάζεται ένας λαός να υπερασπιστεί την ελευθερία του; 
• Πώς γεννιέται εκείνη η δύναμη που κάνει εκατομμύρια ανθρώπους να παραμερίζουν τις διαφορές τους και να στέκονται μαζί απέναντι στον εισβολέα;

Το ξημέρωμα της 28ης Οκτωβρίου 1940 η απάντηση δόθηκε με τον πιο συγκλονιστικό τρόπο.

Η Ελλάδα είπε ΟΧΙ!

Αλλά αυτό το ΟΧΙ δεν ήταν απλώς μια διπλωματική άρνηση. Ήταν η έκφραση μιας βαθύτερης εθνικής συνείδησης, μιας αποφασιστικότητας που ξεπέρασε πολιτικές αντιπαραθέσεις, κοινωνικές διαφορές και προσωπικούς φόβους. Ήταν η στιγμή που ένας λαός αποφάσισε ότι υπάρχουν αξίες για τις οποίες αξίζει να αγωνιστεί και να θυσιαστεί.

 Και εδώ γεννάται ένα ερώτημα που αξίζει να μας απασχολήσει: Πόσο σημαντική είναι η προετοιμασία της ψυχής ενός λαού πριν φτάσει η ώρα της μεγάλης δοκιμασίας;

Η Ίδρυση της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας(Ε.Ο.Ν)

Τέσσερα χρόνια πριν το έπος του '40, το 1936, είχε ιδρυθεί ένας οργανισμός που έμελλε να αποτελέσει σημαντικό μέρος αυτής της ιστορικής συζήτησης: η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας, η γνωστή ΕΟΝ.

Στις 4 Αυγούστου 1936 εγκαθιδρύεται στην Ελλάδα το καθεστώς του Ιωάννη Μεταξά. Μέσα σε ένα περιβάλλον έντονων πολιτικών αντιπαραθέσεων, κοινωνικών διαιρέσεων και διεθνούς αναταραχής, ο Μεταξάς προβάλλει την ανάγκη δημιουργίας μιας νέας γενιάς με ενιαίο εθνικό προσανατολισμό.

Η απάντηση του καθεστώτος ήταν η ίδρυση της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας.

Η ΕΟΝ θεσμοθετήθηκε με τον Αναγκαστικό Νόμο 334/1936, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 499 της 10ης Νοεμβρίου 1936.

Δεν επρόκειτο απλώς για έναν αθλητικό ή πολιτιστικό σύλλογο. Το εγχείρημα ήταν ευρύτερο και αφορούσε την  οργανωμένη διαμόρφωση της νεολαίας, η καλλιέργεια κοινής εθνικής συνείδησης και η δημιουργία ενός πλαισίου συλλογικής δράσης.

Ο στόχος ήταν φιλόδοξος: να δημιουργηθεί μια νέα γενιά Ελλήνων που θα γνώριζε την ιστορία της, θα πίστευε στην πατρίδα της, θα διέθετε σωματική και πνευματική αντοχή και θα αισθανόταν ότι η προσωπική της πορεία συνδέεται με την τύχη του εθνικού συνόλου.

Η ΕΟΝ αναπτύχθηκε γρήγορα, δημιουργώντας οργανώσεις σε πόλεις και χωριά, με τμήματα αγοριών και κοριτσιών, δραστηριότητες, εκδηλώσεις και έντονη δημόσια παρουσία. Ήταν μια προσπάθεια να αποκτήσει η νεολαία κοινή ταυτότητα και κοινό προσανατολισμό.

Ο χαιρετισμός της ΕΟΝ αποτελούσε χαρακτηριστικό στοιχείο της οργανωτικής και τελετουργικής της ταυτότητας. Σύμφωνα με το άρθρο 30 του Κανονισμού Εσωτερικής Υπηρεσίας, αποδιδόταν «διά ζωηράς προτάσεως της δεξιάς χειρός τεταμένης με δακτύλους ηνωμένους και την παλάμην εις το ύψος του δεξιού οφθαλμού», ενώ ο ίδιος ο κανονισμός τον παρουσίαζε ως πρότυπο «καθαρώς αρχαίου ελληνικού χαιρετισμού». Η επίκληση της αρχαιοελληνικής παράδοσης εντασσόταν στην προσπάθεια του καθεστώτος να συνδέσει ιδεολογικά τη νεολαία με την ιστορική κληρονομιά του Ελληνισμού. 

Πατρίς, Θρησκεία, Πειθαρχία, Αλληλεγγύη ήταν η ιδεολογική ταυτότητα της ΕΟΝ.

Ποια ήταν, όμως, τα θεμέλια πάνω στα οποία στηρίχθηκε αυτό το εγχείρημα;

Η ιδρυτική νομοθεσία προσδιόριζε συγκεκριμένους σκοπούς: την ανάπτυξη του εθνικού φρονήματος, την πίστη στη θρησκεία, τη σωματική και πνευματική ανάπτυξη των νέων, τη δημιουργία πνεύματος συνεργασίας και κοινωνικής αλληλεγγύης, καθώς και τον επαγγελματικό προσανατολισμό τους.

Στην πράξη, οι στόχοι αυτοί εκφράστηκαν μέσα από ένα σύστημα οργανωμένης διαπαιδαγώγησης.

• Πρώτον, την αγάπη προς την πατρίδα: η ιστορική μνήμη, οι εθνικές επέτειοι, οι σημαίες, τα εμβατήρια και οι δημόσιες εκδηλώσεις είχαν ως στόχο να ενισχύσουν την εθνική συνείδηση και την αίσθηση συνέχειας του Ελληνισμού.
• Δεύτερον, την πειθαρχία και τη συλλογική ευθύνη: η οργανωμένη ζωή, η ομαδική άσκηση, η συνεργασία και η ανάληψη καθηκόντων επιδίωκαν να καλλιεργήσουν την αντίληψη ότι η δύναμη του συνόλου είναι μεγαλύτερη από την ατομική προσπάθεια.
• Τρίτον, τη σωματική και πνευματική προετοιμασία: ο αθλητισμός, η γυμναστική, οι εκδρομές και οι οργανωμένες δραστηριότητες αποσκοπούσαν στην ενίσχυση της φυσικής αντοχής, της υγείας και της αυτοπειθαρχίας.
• Τέταρτον, την κοινωνική αλληλεγγύη: η ΕΟΝ προέβαλλε την ανάγκη υπέρβασης των κοινωνικών διαφορών, επιδιώκοντας να δημιουργήσει ένα αίσθημα κοινής ταυτότητας μεταξύ νέων διαφορετικής καταγωγής και κοινωνικής προέλευσης.

Αυτή ήταν η φιλοδοξία: ο νέος Έλληνας να μη βλέπει τον εαυτό του απομονωμένο από την κοινωνία, αλλά ως μέρος ενός ευρύτερου εθνικού συνόλου.

Η Ευρώπη φλέγεται και η Ελλάδα πρέπει να είναι έτοιμη.

 Ενώ στην Ελλάδα οργανώνεται η νεολαία, στην Ευρώπη τα σύννεφα του πολέμου πυκνώνουν. Ο Χίτλερ επεκτείνει τη γερμανική ισχύ ενώ η φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι επιδιώκει την κυριαρχία στη Μεσόγειο. Οι προκλήσεις κατά της Ελλάδας πολλαπλασιάζονται.

Η βύθιση του καταδρομικού «Έλλη» στην Τήνο, στις 15 Αυγούστου 1940, από ιταλικό υποβρύχιο, αποτελεί μια ξεκάθαρη προειδοποίηση για όσα έρχονται.

Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με έναν πραγματικό κίνδυνο. Και σε αυτήν τη συγκυρία αποκτά ιδιαίτερη σημασία η ηθική και κοινωνική προετοιμασία της χώρας.

Δεν αρκούν τα όπλα. Δεν αρκούν οι στρατιωτικές μονάδες. Ένας πόλεμος δοκιμάζει όχι μόνο τη στρατιωτική ισχύ, αλλά και την ψυχική αντοχή, την κοινωνική συνοχή, την αλληλεγγύη και την αποφασιστικότητα ενός λαού.

Η ΕΟΝ είχε ήδη αναπτύξει δραστηριότητες που συνδέονταν με την πειθαρχία, την ομαδικότητα, τη φυσική αγωγή και την πολιτική προστασία. Μέσα από το περιοδικό της «Η Νεολαία» δημοσιεύονταν και οδηγίες σχετικές με την αντιμετώπιση πολεμικών κινδύνων.

 Οι νέοι εξοικειώνονταν με την ιδέα της οργανωμένης δράσης, της υπευθυνότητας και της προσφοράς.

Αυτό δεν σήμαινε ότι η ΕΟΝ προετοίμασε στρατιωτικά τον ελληνικό λαό ούτε ότι δημιούργησε από μόνη της το πατριωτικό φρόνημα που εκδηλώθηκε το 1940. Σημαίνει, όμως, ότι αποτέλεσε έναν από τους φορείς μέσα από τους οποίους το καθεστώς επιχείρησε να καλλιεργήσει στοιχεία εθνικής κινητοποίησης.

Και τότε ήρθε η στιγμή της αλήθειας.

28 Οκτωβρίου 1940. Ώρα 03:00 τα ξημερώματα. Ο Ιταλός πρεσβευτής Γκράτσι επιδίδει στον Ιωάννη Μεταξά το τελεσίγραφο της ιταλικής κυβέρνησης. Απαιτεί την ελεύθερη διέλευση των ιταλικών στρατευμάτων και την κατάληψη στρατηγικών σημείων της ελληνικής επικράτειας.

Η απάντηση είναι άρνηση.

Από εκείνη τη στιγμή αρχίζει μια από τις πιο ένδοξες σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Αλλά το πραγματικό μεγαλείο του ΟΧΙ δεν βρίσκεται μόνο στην απάντηση του πρωθυπουργού. Βρίσκεται σε όσα ακολούθησαν.

Οι Έλληνες επιστρατεύονται. Οι άνδρες εγκαταλείπουν τα σπίτια τους και κατευθύνονται στο μέτωπο. Οι γυναίκες οργανώνουν την υποστήριξη του αγώνα. Οι οικογένειες αποχωρίζονται τα παιδιά τους. Οι άνθρωποι προσφέρουν ό,τι μπορούν.

Στα βουνά της Πίνδου, στα χιονισμένα περάσματα της Ηπείρου, οι Έλληνες στρατιώτες γράφουν ιστορία.

Και πίσω τους βρίσκεται ένας ολόκληρος λαός. Άνθρωποι με διαφορετικές πολιτικές πεποιθήσεις, διαφορετικές κοινωνικές καταβολές, διαφορετικές προσωπικές ιστορίες. Άνθρωποι που μπορεί μέχρι χθες να διαφωνούσαν βαθιά μεταξύ τους, τώρα βρίσκονται ενωμένοι απέναντι στον κοινό κίνδυνο.

Αυτή είναι η μεγάλη δύναμη της 28ης Οκτωβρίου: η μετατροπή της εθνικής συνείδησης σε συλλογική πράξη.

Η εθνική ομοψυχία δεν ήταν μια θεωρητική διακήρυξη. Έγινε πράξη στα βουνά, στις οικογένειες, στα νοσοκομεία, στα μετόπισθεν, σε κάθε γωνιά της Ελλάδας.

Και εδώ μπορούμε να αναζητήσουμε τη σημασία της προηγούμενης περιόδου διαπαιδαγώγησης. Η πειθαρχία, η συλλογικότητα, η φυσική αντοχή και η αντίληψη του καθήκοντος, που αποτελούσαν στόχους της ΕΟΝ, μπορούσαν να λειτουργήσουν υποστηρικτικά σε αυτήν τη μεγάλη κινητοποίηση.

Σήμερα, τόσα χρόνια μετά, τι είναι εκείνο που πρέπει να κρατήσουμε από αυτήν την ιστορική διαδρομή;

 Ότι η εθνική συνείδηση δεν οικοδομείται την τελευταία στιγμή. Καλλιεργείται με την παιδεία, τη γνώση της ιστορίας, την κοινωνική ευθύνη, την αλληλεγγύη και την αγάπη για την ελευθερία.

Ότι η νεολαία δεν είναι απλώς το μέλλον ενός έθνους. Είναι η ζωντανή δύναμή του στο παρόν.

Και ότι η μεγαλύτερη δύναμη μιας χώρας δεν βρίσκεται μόνο στην οικονομία, στον εξοπλισμό ή στους θεσμούς της. Βρίσκεται και στην ποιότητα των ανθρώπων της, στην πίστη τους στις κοινές αξίες και στην ικανότητά τους να στέκονται ενωμένοι όταν η ιστορία το απαιτεί.

Η ΕΟΝ αποτελεί ένα ιδιαίτερο και αντιφατικό κεφάλαιο της περιόδου που προηγήθηκε του πολέμου. Η μελέτη της μάς βοηθά να κατανοήσουμε τις προσπάθειες οργανωμένης διαπαιδαγώγησης της νεολαίας και το κλίμα μέσα στο οποίο εκδηλώθηκε η μεγάλη εθνική κινητοποίηση του 1940.

Το 1940 οι Έλληνες απέδειξαν ότι όταν απειλείται η ελευθερία της πατρίδας, οι διαφορές μπορούν να παραμεριστούν μπροστά στο υπέρτατο καθήκον.

Εκεί βρίσκεται η αληθινή δύναμη του ελληνικού ΟΧΙ.

Εκεί βρίσκεται το μεγαλείο της εθνικής ομοψυχίας.

Και εκεί βρίσκεται το διαχρονικό χρέος κάθε γενιάς: να διαφυλάσσει την ιστορική μνήμη, να υπερασπίζεται την ελευθερία και να παραδίδει στις επόμενες γενιές μια Ελλάδα με αξιοπρέπεια, αυτοπεποίθηση και εθνική συνείδηση.

Γιατί το ΟΧΙ δεν είναι απλώς μια λέξη της ιστορίας. Είναι η απόφαση ενός λαού να μη δεχθεί να του στερήσουν την ελευθερία.

Μπόνους, απόσπασμα από την συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στην Έλενα Ακρίτα, όπου μίλησε για την Εθνική Οργάνωση Νεολαίας (ΕΟΝ) όπως ο ίδιος την έζησε όντας μέλος της: 

Επικοινώνησε μαζί μας στο: omopsyhia@gmail.com