Το λάθος της Ελλάδας που έριξε την Λιβύη στην αγκαλιά της Τουρκίας

Η απόφαση της Βουλής της ανατολικής Λιβύης, στις 20 Οκτωβρίου 2026, να εγκρίνει ομόφωνα το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 αποτελεί μια σοβαρή διπλωματική ήττα για την Ελλάδα. Και γίνεται ακόμη σοβαρότερη αν αναλογιστούμε ποιοι την υπερψήφισαν.

 Το κοινοβούλιο που μέχρι το 2020 απέρριπτε τη συμφωνία με την Τουρκία και είχε αποφασίσει ακόμη και τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Άγκυρα, είναι σήμερα εκείνο που την εγκρίνει. Πρόκειται για το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης, το οποίο βρίσκεται υπό την πολιτική και στρατιωτική επιρροή του στρατηγού Χαλίφα Χαφτάρ.

Με άλλα λόγια, η Τουρκία πέτυχε κάτι που πριν από λίγα χρόνια θα φαινόταν αδιανόητο: να εξασφαλίσει τη συναίνεση ακόμη και εκείνων που πολέμησαν εναντίον της.

Πώς φτάσαμε, όμως, εδώ; Και κυρίως, τι έκανε η Τουρκία που δεν έκανε η Ελλάδα;

Η Τουρκία πρώτα πολέμησε και μετά διαπραγματεύτηκε

Τον Νοέμβριο του 2019, η Τουρκία υπέγραψε με την κυβέρνηση της Τρίπολης του Φαγέζ αλ Σαράτζ δύο μνημόνια συνεργασίας, το ένα για τη στρατιωτική υποστήριξη και το άλλο για την οριοθέτηση θαλάσσιων δικαιοδοσιών.

Η Άγκυρα δεν περιορίστηκε σε διπλωματικές δηλώσεις. Όταν οι δυνάμεις του Χαφτάρ απειλούσαν να καταλάβουν την Τρίπολη, παρενέβη στρατιωτικά, στέλνοντας drones, οπλικά συστήματα, στρατιωτικούς συμβούλους και Σύρους ισλαμιστές μαχητές.

Η τουρκική παρέμβαση άλλαξε την πορεία του πολέμου και συνέβαλε καθοριστικά στη διάσωση της κυβέρνησης της Τρίπολης.

Το αντάλλαγμα ήταν στρατηγικής σημασίας: η Τουρκία εξασφάλισε την υπογραφή ενός μνημονίου που επιχειρεί να δημιουργήσει θαλάσσια σύνορα μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, αγνοώντας την παρουσία και τα δικαιώματα ελληνικών νησιών, όπως η Κρήτη.

 Αυτό ήταν το πρώτο μεγάλο μάθημα. Η Τουρκία συνέδεσε τη στρατιωτική ισχύ με τη διπλωματία και τα γεωπολιτικά της συμφέροντα. Δεν αντιμετώπισε τη Λιβύη ως μια περιστασιακή υπόθεση, αλλά ως στρατηγικό προγεφύρωμα στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η πραγματική διπλωματική επιτυχία της Άγκυρας, όμως, δεν βρίσκεται μόνο στην Τρίπολη. Βρίσκεται στη Βεγγάζη.

Για χρόνια ο Χαφτάρ ήταν ο βασικός στρατιωτικός αντίπαλος της Τουρκίας. Η Άγκυρα, ωστόσο, δεν εγκλωβίστηκε στο παρελθόν. Κατάλαβε ότι οι συσχετισμοί στη Λιβύη μπορούσαν να αλλάξουν και ότι, για να εξασφαλίσει τα συμφέροντά της, έπρεπε να αποκτήσει πρόσβαση και στην ανατολική πλευρά της χώρας.

 Τα τελευταία χρόνια ενίσχυσε τις επαφές με τον Χαφτάρ και τους γιους του, ανέπτυξε στρατιωτικούς διαύλους επικοινωνίας, προώθησε οικονομικές και κατασκευαστικές συνεργασίες και προσέφερε προοπτικές ευρύτερης συνεργασίας στον τομέα της ασφάλειας.

 Ιδιαίτερη σημασία είχαν οι επαφές με τον Σαντάμ Χαφτάρ, ο οποίος διαδραματίζει πλέον σημαντικό ρόλο στη στρατιωτική και πολιτική ηγεσία της ανατολικής Λιβύης.

 Η προσέγγιση αυτή δεν ήταν μια απλή διπλωματική χειρονομία. Ήταν επένδυση στο μέλλον.

Και όλα αυτά στην πλάτη της ελληνικής πολιτικής ηγεσίας που κοιμόταν τον ύπνο του δικαίου 

Η Τουρκία κατάφερε να διατηρήσει την επιρροή της στην Τρίπολη και ταυτόχρονα να οικοδομήσει σχέση συνεργασίας με τον άλλο πόλο εξουσίας. Μάλιστα, σύμφωνα με δημοσιεύματα, η στρατιωτική συνεργασία με την ανατολική Λιβύη επεκτάθηκε και σε συμφωνίες για στρατιωτικές εγκαταστάσεις και συστήματα επιτήρησης.

Το αποτέλεσμα φάνηκε εχθές, 20 Οκτωβρίου. Το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης ενέκρινε το μνημόνιο και ανακάλεσε τις προηγούμενες αποφάσεις του κατά της Τουρκίας

Και η Ελλάδα τι έκανε;

Η Ελλάδα είχε σημαντικά πλεονεκτήματα. Γεωγραφική εγγύτητα, ιστορικούς δεσμούς, οικονομικές σχέσεις και, κυρίως, ισχυρά επιχειρήματα που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο.

 Ωστόσο, η πολιτική μας απέναντι στη Λιβύη υπήρξε περισσότερο αντιδραστική παρά στρατηγική. Την ώρα που η Τουρκία οικοδομούσε σχέσεις και επιρροή, η Ελλάδα απουσίαζε από ένα μεγάλο μέρος των εξελίξεων.

Όταν το 2019 υπογράφηκε το μνημόνιο, η Αθήνα αναγκάστηκε να κινητοποιηθεί εκ των υστέρων. 

Ήταν σωστές κινήσεις. Δεν συνοδεύτηκαν, όμως, από μια πολιτική που θα εξασφάλιζε σταθερές σχέσεις με ολόκληρο το λιβυκό πολιτικό σύστημα.

Η Τουρκία έκανε ακριβώς το αντίθετο: συνεργάστηκε με την Τρίπολη και ταυτόχρονα προσέγγισε τη Βεγγάζη.

Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αδυναμία της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.

Η Αθήνα επένδυσε στην ευρωπαϊκή καταδίκη του μνημονίου, στη συμφωνία οριοθέτησης ΑΟΖ με την Αίγυπτο και στη διπλωματική συνεργασία με τη Γαλλία και άλλους εταίρους.

Όλα αυτά ήταν σημαντικά και απαραίτητα.

Δεν αρκούσαν, όμως, για να δημιουργήσουν ισχυρά ελληνικά ερείσματα στο εσωτερικό της Λιβύης.

Η Τουρκία προσέφερε στρατιωτική συνεργασία, επενδύσεις, κατασκευαστικά έργα, ενεργειακές συμφωνίες και πολιτική στήριξη. Η Ελλάδα δεν παρουσίασε μια αντίστοιχης κλίμακας και διάρκειας πρόταση συνεργασίας.

Γιατί δεν δημιουργήσαμε ένα μεγάλο πρόγραμμα ελληνικών επενδύσεων στην ανοικοδόμηση της Λιβύης; Γιατί δεν αξιοποιήσαμε περισσότερο τις ελληνικές κατασκευαστικές, ενεργειακές και ναυτιλιακές επιχειρήσεις; Γιατί δεν αναπτύξαμε σταθερές σχέσεις με τις νέες γενιές της λιβυκής πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας; Και γιατί δεν καταφέραμε να πείσουμε την ανατολική Λιβύη ότι η συνεργασία με την Ελλάδα εξυπηρετεί καλύτερα τα μακροπρόθεσμα συμφέροντά της;

Αυτά είναι ερωτήματα που απαιτούν απαντήσεις.

Τι σημαίνει η νέα απόφαση για την Ελλάδα;

Η έγκριση του μνημονίου από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης αποτελεί σημαντική πολιτική νίκη για την Τουρκία. Δεν σημαίνει, όμως, ότι το μνημόνιο απέκτησε αυτομάτως διεθνή νομική ισχύ έναντι της Ελλάδας.

Η Αθήνα επιμένει ότι η συμφωνία είναι παράνομη, ανυπόστατη και δεν παράγει έννομα αποτελέσματα εις βάρος τρίτων κρατών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επανέλαβε επίσης ότι το μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων χωρών και δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας.

Όμως υπάρχει μια διαφορά που δεν πρέπει να υποτιμούμε: άλλο η νομική επιχειρηματολογία και άλλο η δημιουργία πολιτικών και στρατιωτικών τετελεσμένων.

Η Τουρκία αποκτά πλέον ισχυρότερο πολιτικό επιχείρημα για να προωθήσει τις διεκδικήσεις της, να διευρύνει την παρουσία της στη Λιβύη και να δυσκολέψει ακόμη περισσότερο τις ελληνικές ενεργειακές και γεωπολιτικές πρωτοβουλίες στην περιοχή.

Η Ελλάδα πρέπει να αλλάξει στρατηγική, όχι απλώς να διαμαρτυρηθεί

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι άλλη μία ανακοίνωση του υπουργείου Εξωτερικών.

Χρειάζεται άμεση διπλωματική κινητοποίηση προς τη Βεγγάζη, επαφές σε διπλωματικό επιπεδο με την Τρίπολη, στενός συντονισμός με την Αίγυπτο και συγκεκριμένο οικονομικό πρόγραμμα συνεργασίας με τη Λιβύη.

Χρειάζεται επίσης ενεργότερη παρουσία της Ελλάδας στις διεθνείς πρωτοβουλίες για το μέλλον της χώρας, με παράλληλη ενίσχυση της συνεργασίας με την Κύπρο, τη Γαλλία και την ΕΕ.

Πάνω απ' όλα, απαιτείται μια σταθερή εθνική στρατηγική που δεν θα αλλάζει ανάλογα με την κυβέρνηση, τον υπουργό ή τις προσωρινές ισορροπίες στη Λιβύη.

Η Ελλάδα πρέπει να καταλάβει ότι οι διεθνείς σχέσεις δεν λειτουργούν μόνο με βάση το ποιος έχει δίκιο. Λειτουργούν και με βάση το ποιος είναι παρών, ποιος επενδύει, ποιος δημιουργεί συμμαχίες και ποιος μπορεί να επηρεάζει τις αποφάσεις.

Το συμπέρασμα είναι σκληρό, αλλά αναγκαίο: Η Τουρκία έπαιξε σε ολόκληρο το λιβυκό ταμπλό. Πολέμησε όταν χρειάστηκε, διαπραγματεύτηκε όταν τη συνέφερε, επένδυσε οικονομικά και προσέγγισε ακόμη και τους πρώην εχθρούς της.

Η Ελλάδα, αντίθετα, σε μεγάλο βαθμό περιορίστηκε στην καταγγελία του μνημονίου, στην επίκληση του Διεθνούς Δικαίου και στην προσδοκία ότι οι συμμαχίες της θα αρκούσαν για να ανακόψουν την τουρκική επιρροή.

Δεν αρκούσαν.

Το πιο ανησυχητικό δεν είναι μόνο ότι η Τουρκία πέτυχε την έγκριση του μνημονίου από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης. Είναι ότι κατάφερε να μετατρέψει έναν πρώην αντίπαλό της σε συνεργάτη της, ενώ η Ελλάδα δεν κατάφερε να διατηρήσει ούτε τα ερείσματα που είχε αποκτήσει.

Η Τουρκία επένδυσε στρατηγικά στη Λιβύη. Η Ελλάδα αντέδρασε όταν κινδύνευσαν τα συμφέροντά της. Και αυτή η διαφορά στρατηγικής αντίληψης πληρώνεται σήμερα.

Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν η Τουρκία θα συνεχίσει να διεκδικεί ρόλο στην Ανατολική Μεσόγειο. Είναι αν η Ελλάδα θα αποκτήσει επιτέλους μια εξωτερική πολιτική με βάθος χρόνου, σχέδιο και αποφασιστικότητα ή θα εξακολουθήσει να τρέχει πίσω από τις εξελίξεις.

Επιμέλεια άρθρου για το Λίκνο Ομοψυχίας, Ιωάννης Κ. Μπινιάρης 

Επικοινώνησε μαζί μας στο: omopsyhia@gmail.com